Uitvoerder van het kunsten-en cultureel-erfgoedbeleid van de Vlaamse Regering

News

Schetsboeken van Pieter II Verbruggen en Utopiakaart van Ortelius terug naar Antwerpen

14.01.2019
Schetsboeken van Pieter II Verbruggen
Schetsboeken van Pieter II VerbruggenSchetsboeken van Pieter II Verbruggen

In 2018 kochten de Vlaamse overheid en de Koning Boudewijnstichting een aantal uitzonderlijke werken aan. Vlaanderen kocht drie schetsboeken van Pieter II Verbruggen en de Koning Boudewijnstichting bracht de Utopiakaart van Ortelius terug naar België. Sven Gatz, Vlaams minister van Cultuur en Thomas Leysen, voorzitter van Topstukkenraad, onthulden beide aanwinsten in Museum Plantin-Moretus en gaven ze in langdurige bruikleen aan het museum. De werken zijn een belangrijke aanvulling van de collectie van Plantin-Moretus. Ze worden ook voorgedragen voor de Topstukkenlijst.

De bescherming van het Vlaams Cultureel Erfgoed en de verrijking van museale collecties vormen een speerpunt in het beleid van de Vlaamse minister van Cultuur. Met het Topstukkenbeleid streeft de minister naar het behoud van bijzonder erfgoed in Vlaanderen: enerzijds met subsidies voor de restauratie van topstukken en anderzijds door de verwerving van topstukken en sleutelwerken. ‘Topstukken’ zijn zeldzaam en onmisbaar erfgoed voor Vlaanderen, ‘sleutelwerken’ geven een bijzondere meerwaarde aan de publieke collecties.

Schetsboeken van Pieter II Verbruggen

In 2018 verwierf de Vlaamse overheid drie schetsboeken van Pieter II Verbruggen, telg van een beroemd beeldhouwersgeslacht. Verbruggen gebruikte ze ongetwijfeld tijdens zijn verblijf in Rome tussen 1674 en 1677. Dat is af te leiden uit de dateringen, opschriften en schetsen die erin staan zijn. Deze Romeinse schetsboekjes zijn de enige gekende schetsboeken van een 17de-eeuwse Vlaamse beeldhouwer. Ze hebben een bijzondere waarde voor het collectieve geheugen en ze vormen een unieke bron voor de verdere studie van het oeuvre van deze meester in relatie tot het werk van tijdgenoten. Het zijn uiterst zeldzame schetsboekjes en ze worden wereldwijd gezien als een curiosum.

Het oeuvre van Pieter II Verbruggen en zijn jongere broer Hendrik-Frans kent een sterke invloed van de Italiaanse barok en specifiek van Bernini. Men vermoedt dat Pieter II Verbruggen deze invloeden van zijn Italiëreis heeft meegebracht en ze via de schetsboekjes heeft doorgegeven aan zijn jongere broer Hendrik-Frans. De invloed van Bernini is onder meer te zien in de hoogaltaren die Hendrik voor de Sint-Augustinuskerk te Antwerpen en de Sint-Baafskathedraal in Gent maakte.

De verworven schetsboeken vormen een sterke aanvulling op het type beeldhouwerstekeningen die het creatieproces van beeldhouwers documenteren en die tot de collectie van het Prentenkabinet van het Museum Plantin-Moretus behoren. Ze worden gelinkt aan Antwerpse altaarontwerpen uit de collectie: ontwerpen voor zuilen, frontons, ronde altaarschilderijen of het type engelen die schilderijen helpen torsen. Een 15 à 20-tal tekeningen die naast de schetsboeken in de leeszaal te zien zijn (ruwe schetsen, varianten voor verschillende ontwerpen voor eenzelfde project, afgewerkte en gedateerde tekeningen), illustreren dat.

Utopiakaart van Abraham Ortelius

De Koning Boudewijnstichting zet eveneens in op de verwerving en bescherming van erfgoed van bijzonder belang. In ruim dertig jaar bouwde het Erfgoedfonds een grote en representatieve collectie op, mede dankzij vele schenkingen. De verwerving van de ‘Utopia’-kaart voldoet in alle opzichten aan de doelstelling van de Stichting om topstukken van het Belgische erfgoed te verwerven, te valoriseren en publiek toegankelijk te houden, en dit patrimonium voor toekomstige generaties te bewaren. 

De Koning Boudewijnstichting kon de kaart ‘Utopia’ (1595-1596) van Abraham Ortelius in 2018 aankopen dankzij de middelen van het Fonds Charles Vreeken dat zij beheert. De Utopiakaart is een belangrijke aanwinst voor de collectie van de Koning Boudewijnstichting en voor het Museum Plantin-Moretus.

Abraham Ortelius (1527-1598) startte zijn loopbaan als inkleurder bij Christoffel Plantijn. Hij ontwikkelde zich tot cartograaf en humanist. Hij verwierf vooral roem als uitvinder van de moderne atlas. In 1570 bracht Ortelius een reeks kaarten samen op één formaat en in één stijl, het Theatrum Orbis Terrarum, Daarmee werd hij een van de grote auteurs die aan de drukkerij verbonden waren. Negentig procent van zijn atlassen werd er gedrukt.

De Utopiakaart is de visuele weergave die de cartograaf maakte van het boek Utopia van Thomas More. Voor het ontwerp baseerde Ortelius zich heel getrouw en zeer gedetailleerd op de aanwijzingen in het beroemde boek, dat More deels schreef toen hij in 1515 in Antwerpen verbleef op diplomatieke missie. Ortelius maakte deze kaart in 1595-1596 en liet ze in twaalf exemplaren drukken. Er is wereldwijd nog slechts één exemplaar bekend: de kaart die nu terugkeert naar het museum. Na onderzoek door het BRAFA wordt de kaart vanaf februari voor twee jaar opgenomen in de permanente collectie.

Utopiakaart © Koning Boudewijnstichting

Utopiakaart © Koning Boudewijnstichting